Çevre İzin Belgesi Kimler Almalı? Ek-1 ve Ek-2 Kapsam Kuralı

Çevre izin belgesi kimler almalı sorusunun cevabı, çoğu işletmecinin sandığı gibi sektörle değil, tesisin çevresel etkisinin hangi listeye düştüğüyle ilgilidir. Aynı ürünü üreten iki fabrikadan biri Ek-1, diğeri Ek-2 kapsamında olabilir; hatta biri tamamen kapsam dışı kalabilir. Aşağıda kapsam kuralını, Ek-1 ile Ek-2 arasındaki farkı ve süreçte en çok kaçırılan takvim günlerini anlatıyoruz. İzin statünüzden bağımsız olarak her yıl tekrarlayan yükümlülük için atık beyanı takvimi ve adımlarını gözden geçirin.

Çevre izni tam olarak neyi kapsar?

Çevre izni; hava emisyonu, çevresel gürültü, atıksu deşarjı ve derin deniz deşarjı konularından en az birini içeren izindir. Çevre lisansı ise atık işleme gibi Yönetmelik Ek-3C’de sayılan konularda teknik yeterliliği gösterir. Bir işletme yalnızca izne, yalnızca lisansa ya da ikisine birden tabi olabilir; belgeye bu yüzden “çevre izin ve lisans belgesi” denir.

Buradaki ayrım pratikte önemli: bacası olmayan ama atık geri kazanımı yapan bir tesisin ihtiyacı çevre lisansıdır. Sadece prosesinden atıksu çıkan bir gıda fabrikasının ihtiyacı ise çevre iznidir. İkisini tek kalem sanıp yanlış konu başlığıyla başvuran işletmeler, süreci en baştan kaybediyor.

Ek-1 ile Ek-2 arasındaki fark nedir?

Ek-1 ve Ek-2, işletmeleri çevresel etkilerinin büyüklüğüne göre ayırır. Ek-1 listesindeki işletmelerin geçici faaliyet belgesi ve çevre izni işlemleri doğrudan Bakanlık tarafından yürütülür; Ek-2 listesindekiler ise Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüklerince değerlendirilir. Fark yalnızca muhatapta değil, başvuruyu kimin yapabileceğindedir.

• Ek-1 işletmeleri: e-başvuru dosyası yalnızca yetkilendirilmiş çevre danışmanlık firması veya işletmenin çevre yönetim birimi tarafından hazırlanıp sunulabilir.
• Ek-2 işletmeleri: bunlara ek olarak tesiste istihdam edilen çevre görevlisi de başvuruyu yapabilir.
• Karma durum: bir işletme içinde Ek-1 ve Ek-2 kapsamındaki faaliyet veya tesisler birlikte bulunuyorsa, müracaatın tamamı Ek-1 kapsamında değerlendirilir.
• Aynı adres, farklı tüzel kişilik: aynı adreste bulunsalar bile işletmecisi veya tüzel kişiliği farklı olan işletmeler ayrı ayrı belge almakla yükümlüdür.

Çevre izin belgesi olmayan ama listede olan işletme ne yapar?

Yönetmeliğin Ek-1 ve Ek-2 listelerinde yer aldığı hâlde alıcı ortama herhangi bir hava emisyonu ve atıksu deşarjı bulunmayan işletmeler yetkili mercie müracaat etmek zorundadır. Muafiyete ilişkin değerlendirmeyi yetkili merci yapar; işletmenin kendi kendine “bizim emisyonumuz yok” deyip başvurusuz kalması muafiyet sayılmaz.

İkinci istisna geçici işletmelerdir: kuruldukları yerde bir yıldan az faaliyet gösterecek işletmeler, çalışma süreleriyle ilgili olarak bulundukları ilin müdürlüğüne bildirimde bulunmaları hâlinde çevre izni kapsamı dışında değerlendirilir. Ek-1 ve Ek-2’de hiç yer almayan işletmeler ise izinden muaftır ama ilgili mevzuattaki sınır değerlere uymak zorundadır. Bu ayrımı ISO 14001 uygunluk yükümlülükleri listesinde ayrıca kayıt altına almak, denetimde ilk sorulan konudur.

Geçici faaliyet belgesi (GFB) ne işe yarar, süresi ne kadar?

Ek-1 ve Ek-2 listelerindeki işletmeler faaliyette bulunabilmek için önce geçici faaliyet belgesi almak zorundadır. GFB bir yıl süreyle verilir ve bu süre içinde çevre izin veya çevre izin ve lisans belgesinin alınması gerekir. GFB, izin sürecinin kendisi değil, süreç boyunca üretime devam edebilmenin yasal dayanağıdır.

Takvim şöyle işler: GFB başvurusu yetkili merci tarafından 30 takvim günü içinde değerlendirilir. Eksiklik bildirilirse 60 takvim günü içinde tamamlanması zorunludur, tamamlanan başvuru 20 takvim günü içinde yeniden değerlendirilir. GFB alındıktan sonra 180 takvim günü içinde asıl çevre izni başvurusunun yapılması gerekir; bu başvuru da 60 takvim günü içinde değerlendirilir, eksiklik çıkarsa 90 takvim günü süre verilir.

Bu sürelerin hiçbiri “iş günü” değil, takvim günüdür. Resmî tatilleri hesaba katıp kendine ekstra süre tanıdığını sanan işletmeler, ölçüm ve analiz raporlarını yetiştiremediği için GFB iptaliyle karşılaşıyor.

Çevre izin belgesi kaç yıl geçerli, yenileme ne zaman yapılır?

Çevre izni ve çevre izin ve lisans belgeleri beş yıl süreyle geçerlidir. İşletmeler, geçerlilik süresinin sona ereceği tarihten en az 180 takvim günü önce başvuru yapmak ve beş yıllık süre dolmadan yeni belgeyi almak zorundadır. Yani yenileme hazırlığı, belgenin bitmesine altı ay kala değil, altı aydan önce başlamalıdır.

Ayrıca beş yıl dolmadan da süreci yeniden başlatan değişiklikler var. Faaliyet yerinin değişmesi, faaliyet konusunun değişmesi, yakıtın veya yakma sisteminin değişmesi ve toplam üretim kapasitesinin en az üçte bir oranında artması, değişikliği izleyen 30 takvim günü içinde süreci yeniden başlatır. Kapasite artışını yatırım heyecanıyla duyurup çevre iznini güncellemeyi unutmak, denetimde en sık rastladığımız tablodur.

Çevre izni zorunlu, ISO 14001 ise gönüllüdür; ama ihale ve ihracatta fiilen istenir. Ayrımın ayrıntısı için ISO 14001 zorunlu mu yazımızı okuyun.

Listede yer alan işletmelerin ayrıca çevre yönetimi hizmeti alma yükümlülüğü vardır; ayrıntılar için çevre görevlisi zorunluluğu yazımıza bakabilirsiniz.

Çevre izni ile ISO 14001 arasındaki ilişki nedir?

Çevre izni yasal bir zorunluluktur, ISO 14001 ise gönüllü bir yönetim sistemi belgesidir. Ancak ISO 14001 denetiminde ilk istenen kayıtlardan biri, işletmenin yasal yükümlülüklerini eksiksiz tanımladığını ve karşıladığını gösteren uygunluk değerlendirmesidir. Geçerli çevre izni olmayan bir işletme, ISO 14001 denetiminden temiz çıkamaz.

Pratikte iki sistem birbirini besler. ISO 14001 çevre yönetim sistemi kurmuş bir işletmede baca gazı ölçüm raporları, deşarj analiz sonuçları ve atık beyanları zaten düzenli üretildiği için çevre izni yenilemesi çok daha az evrak koşturması gerektirir. Ölçüm tarafının nasıl kurgulanacağını hava emisyonları ve baca gazı ölçümü ile su ve atıksu deşarj izni yazılarında ayrıntılı ele aldık.

Belge iptal olursa işletme ne kadar süre faaliyette bulunamaz?

Geçici faaliyet belgesi başvurusu reddedilen veya belgesi iptal edilen işletme, bir defaya mahsus olmak üzere belge bedelini yeniden ödeyerek müracaat edebilir. Bu süreçten de belge alamazsa 60 takvim günü faaliyette bulunamaz ve yeni GFB başvurusu yapamaz. Sonraki başvuruda belge bedeli iki katı uygulanır.

Gerçeğe aykırı bilgi ve belge düzenlendiği tespit edilen tesislerde tablo daha ağırdır: 2872 sayılı Çevre Kanunu uyarınca idari yaptırım uygulanır, belgeler iptal edilir ve faaliyet 90 takvim günü durdurulur. Belge bedelleri iki, tekrarında dört katına çıkar; müteakip tekrarında faaliyet bir yıl durdurulur. Ölçüm raporunu “idare eder” diye kabul eden işletmenin karşılaştığı risk, ölçümü yeniden yaptırmanın maliyetinden kat kat büyüktür.