Atık beyanı nasıl yapılır?
Atık beyanı, Entegre Çevre Bilgi Sistemi (EÇBS) üzerinden tesis bazında yapılır. Firma yetkilisi e-Devlet ile sisteme girer, tesis şube listesinden ilgili tesisi seçer, Atık Yönetim Uygulaması altında bir önceki yıla ait atık miktarlarını atık koduyla girer ve beyanı onaylar.
Çevre denetimlerinde en çok idari yaptırım üreten konulardan biri, aslında en basit olanı: atık beyanı. Beyan işleminin kendisi yarım saat sürüyor; ceza ise beyan yapılmadığı ya da geç yapıldığı için geliyor. Bu yazıda beyanın kimler için zorunlu olduğunu, EÇBS’de adım sırasını, takvimi ve sahada en sık gördüğümüz beyan hatalarını denetçi gözüyle anlatıyoruz.
Faaliyeti sonucu atık üreten tüm işletmeler beyanla yükümlüdür. Yükümlülük yalnız tehlikeli atık üretenlerle sınırlı değildir; tehlikesiz atık üreten sanayi tesisleri de beyan verir. “Bizde sadece kâğıt ve ambalaj çıkıyor” demek muafiyet sağlamaz, beyan satırı sıfır bile olsa sistemde görünmelidir.
Yükümlülüğünüzün kapsamını netleştirmenin en sağlam yolu, tesisin çevre izni statüsüne bakmaktır. Çevre izin belgesinde Ek-1 ve Ek-2 ayrımı tesisinizin hangi yükümlülük setine girdiğini belirler; beyan yükümlülüğü bu setin sabit bir parçasıdır.
Sıra şudur: EÇBS’ye e-Devlet ile giriş, tesis ve şube listesinden tesisin seçilmesi, Atık Yönetim Uygulamasının açılması, beyan edilecek yılın seçilmesi, her atık için atık kodu ve miktarın girilmesi, bertaraf veya geri kazanım yöntemi ile gönderildiği lisanslı firmanın eşleştirilmesi ve beyanın onaylanması.
Kritik nokta son adımda: kayıt ile onay farklı şeylerdir. Verileri girip onaylamadan çıktığınızda sistem beyanı taslak durumunda tutar ve yasal olarak beyan yapılmamış sayılır. Ekranda beyanın durumunu mutlaka onaylandı olarak görün ve çıktısını alın.
Atık beyanı bir önceki takvim yılına ait verilerle, izleyen yılın ilk çeyreği içinde yapılır; uygulamada son tarih mart ayı sonudur. Yıl içinde atık gönderimi yapılmamış olsa bile beyan dönemi atlanmaz. Süre geçtikten sonra sistem beyanı kabul etmeyebilir ve durum resen tespit konusu olur.
Tehlikeli atıkların taşınmasında kullanılan MoTAT kayıtları ise beyandan ayrı ve süreklidir; her gönderimde anlık olarak işlenir. Yıl sonunda MoTAT kayıtlarınızın toplamı ile beyandaki miktarın tutması gerekir, iki rakam arasında fark varsa açıklamanız istenir.
Beyandaki miktarların ham verisi, geçici depolama alanının girişinde tutulan föydür. Föyün ve alanın nasıl olması gerektiğini tehlikeli atık geçici depolama alanı şartları yazımızda anlattık.
Miktar, tahmini değil belgelidir. Her atık kodu için dayanağınız lisanslı firmadan aldığınız tartım fişi, irsaliye ve ulusal atık taşıma formudur. Bu belgelerin toplamı beyandaki miktarı verir. Kendi terazinizdeki değer ile alıcının tartımı farklıysa, esas alınan alıcı tesisin kantar kaydıdır.
Atık kodunu seçerken en sık yapılan hata, kolay olanı seçmektir. Kontamine ambalajı temiz ambalaj koduyla beyan etmek, sonradan düzeltilmesi zor bir tutarsızlık yaratır. Atık kodu belirsizse tedarikçi güvenlik bilgi formundan ve atığın oluştuğu prosesten gidin.
Beyan yükümlülüğünü yerine getirmemek, Çevre Kanunu kapsamında idari para cezası doğurur. Ceza tutarları her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir. Ayrıca eksik veya yanlış beyan, çevre izni süreçlerinde ve denetim geçmişinizde olumsuz kayıt olarak durur.
Mali riskten daha kalıcı olan sonuç şudur: beyan kaydı olmayan bir tesis, atığının nereye gittiğini kanıtlayamaz. Müşteri denetimlerinde ve tedarik zinciri değerlendirmelerinde ilk istenen belgelerden biri bu izlenebilirlik zinciridir.
Beyan kaydı, uygunluk yükümlülüklerinin değerlendirilmesi maddesinin doğrudan kanıtıdır. Denetçi mevzuat listenizde atık beyanını görmek, ardından bu yılki onaylı beyan çıktısını istemek ister. İkisinden biri eksikse uygunsuzluk yazılır.
Bu nedenle beyanı muhasebe işi gibi değil, sistem kaydı gibi ele alın. Uygunluk yükümlülüklerini ve çevre mevzuatı takibini kurarken beyan takvimini listenize ekleyin. Atık miktarını düşürmeye yönelik hedeflerinizi ise atık yönetimi ve sıfır atık çalışmanızla birlikte izleyin; beyan rakamları bu hedeflerin en nesnel ölçüsüdür. Sistemin tamamını kurumsallaştırmak isterseniz ISO 14001 çevre yönetim sistemi belgesi süreci bu yükümlülükleri tek çatı altında toplar.
Beyanın zamanında ve doğru yapılması çoğu tesiste çevre yönetimi hizmetinin sorumluluğundadır; kimlerin bu hizmeti almak zorunda olduğunu çevre görevlisi zorunluluğu yazımızda açıkladık.
Durumunuzu birkaç dakikada konuşalım; size özel süre ve yol haritası çıkaralım.
Evet. Yıl içinde atık gönderimi olmasa bile beyan dönemi atlanamaz. Sistemde ilgili yıl için beyanın oluşturulup onaylanması gerekir. Beyanın boş olması ile beyanın hiç yapılmamış olması hukuken farklı durumlardır.
Beyan, tesis adına EÇBS’de yetkilendirilmiş kişi tarafından yapılır. Çevre danışmanınız süreci yürütebilir, ancak yetkilendirmenin sistemde tanımlı ve güncel olması şarttır. Yetkisiz kişi girişi beyanı geçersiz kılar.
Onaylanmış beyanda düzeltme, sistem üzerinden doğrudan yapılamayabilir. Bu durumda il çevre ve şehircilik müdürlüğüne başvurarak beyanın açılmasını talep etmeniz gerekir. Bu nedenle onaydan önce miktar ve atık kodlarını belgelerle karşılaştırın.
Hayır. MoTAT tehlikeli atığın taşınmasını anlık izleyen sistemdir, her sevkiyatta işlenir. Atık beyanı ise yıllık toplamların beyan edildiği ayrı bir uygulamadır. İkisinin rakamları birbiriyle tutarlı olmalıdır.
Sistemde kayıt duruyor olsa da onaylı beyan çıktısını dosyalamanız güçlü bir pratiktir. Denetimde internet erişimi veya sistem yavaşlığı yaşandığında kanıtı anında sunabilirsiniz. Çıktıyı yıl bazında çevre mevzuat dosyanızda tutun.
Beyan kapsamınız, atık kodlarınız ve izin statünüz tesise göre değişir. Sizin için en ideal çözüm, danışmanlarımızla doğrudan görüşmenizdir.