AQL tablosu nasıl okunur?
Üç adımda: parti büyüklüğü ve kontrol seviyesiyle (genellikle II) birinci tablodan kod harfini bulun. Kod harfinin karşısındaki örnek sayısını alın. Seçtiğiniz AQL sütunuyla kesişimdeki Ac/Re değerini okuyun: kusurlu sayısı Ac veya altındaysa parti kabul, Re veya üstündeyse red edilir.
AQL tablosu nasıl okunur sorusu genellikle ilk tedarikçi denetiminden ya da müşterinin “AQL 2,5 ile kontrol edin” talimatından sonra sorulur. Tablo karmaşık görünür ama mantığı basittir: kaç adet numune çekeceğinizi ve kaç kusura kadar partiyi kabul edeceğinizi söyler. Asıl hata tabloyu okumakta değil, AQL’in ne anlama geldiğini yanlış yorumlamakta yapılır. Aşağıda tabloyu 2.000 adetlik gerçek bir parti üzerinden okuyor, sahada en sık gördüğümüz yanlışları sıralıyoruz.
AQL (Acceptable Quality Limit), kabul edilebilir kalite sınırıdır ve ISO 2859-1 (Türkiye’de TS ISO 2859-1, ABD’de ANSI/ASQ Z1.4) numune alma planlarının temelidir. AQL 2,5; süreç ortalamasında 100 birimde 2,5 kusura kadar kaliteyi tolere eden ve bu seviyedeki partileri büyük olasılıkla kabul eden plan demektir.
AQL 2,5 “partide en fazla %2,5 hata garantisi” değildir. Numune alma bir olasılık işidir: kabul edilen bir partide bu oranın üzerinde kusur bulunabilir, iyi bir parti de şanssız bir numuneyle reddedilebilir. AQL, tedarikçiye “bu kalite düzeyinin altına düşerseniz partileriniz giderek daha sık reddedilecek” mesajı veren bir sözleşme dilidir.
Birinci tabloda parti büyüklüğünü ve kontrol seviyesini kesiştirip kod harfini bulursunuz. İkinci tabloda (normal muayene, tek numune) kod harfinin satırından örnek sayısını, seçtiğiniz AQL sütunundan da Ac (kabul) ve Re (red) sayılarını okursunuz. Hücrede ok varsa okun gösterdiği ilk Ac/Re ve o satırın örnek sayısı kullanılır.
| Parti büyüklüğü | Kod harfi (Seviye II) | Örnek sayısı | AQL 1,0 Ac/Re | AQL 2,5 Ac/Re | AQL 4,0 Ac/Re |
|---|---|---|---|---|---|
| 281-500 | H | 50 | 1/2 | 3/4 | 5/6 |
| 501-1.200 | J | 80 | 2/3 | 5/6 | 7/8 |
| 1.201-3.200 | K | 125 | 3/4 | 7/8 | 10/11 |
| 3.201-10.000 | L | 200 | 5/6 | 10/11 | 14/15 |
| 10.001-35.000 | M | 315 | 7/8 | 14/15 | 21/22 |
Tablo ISO 2859-1 normal muayene, tek numune planından özetlenmiştir; resmi kullanım için standardın güncel baskısı esas alınmalıdır.
2.000 adetlik partide seviye II ile kod harfi K, örnek sayısı 125’tir. Kritik kusura tolerans yoktur; tek kritik kusur partiyi reddeder. Majör kusur için AQL 2,5’te 7 kusura kadar kabul, 8’de red; minör kusur için AQL 4,0’te 10 kusura kadar kabul, 11’de red uygulanır.
Üç kusur sınıfı aynı 125 numune üzerinde ayrı ayrı sayılır ve her biri kendi sınırıyla karşılaştırılır. Örneğin 125 numunede 0 kritik, 6 majör ve 12 minör kusur bulunduysa majör açısından kabul edilen parti, minör sınır (Re 11) aşıldığı için reddedilir. Kayıtta hangi kusurun hangi sınıfa girdiği, kusur tanımlarıyla birlikte yazılmalıdır.
AQL’i standart değil, müşteri ile tedarikçi arasındaki sözleşme belirler. Tüketici ürünlerinde yaygın pratik kritik kusurda sıfır tolerans, majör kusurda AQL 2,5, minör kusurda AQL 4,0’tür. Güvenlik veya fonksiyon riski yüksek parçalarda majör için 1,0 ya da 1,5 seçilir.
Seçim, müşteri şartlarının gözden geçirilmesi aşamasında yazılı hale getirilmelidir; müşteri şartlarının gözden geçirilmesi yazımızda bu kaydın nasıl tutulacağını anlattık. Kontrol seviyesi tarafında genel kural seviye II’dir; seviye I daha az, seviye III daha çok numune ister. Tahribatlı veya pahalı testlerde S-1 ile S-4 arasındaki özel seviyeler kullanılır.
Reddedilen parti uygun olmayan çıktı olarak işaretlenip ayrılır ve karar verilir: yüzde yüz ayıklama, yeniden işleme, tedarikçiye iade veya müşteri onaylı özel kabul. Ardından kök neden analizi yapılır ve tekrar eden redler tedarikçi performansına yansıtılır.
Bu adımlar ISO 9001’de üç maddeye dağılır: kararın dayanağı ürünün serbest bırakılması ve son kontrol kaydı, reddedilen partinin yönetimi uygun olmayan çıktı kontrolü, tedarikçiye etkisi ise tedarikçi değerlendirme sürecidir. AQL planını bu üç sürece bağlı kurmak, ISO 9001 kalite yönetim sistemi denetiminde “numune planınız neye dayanıyor?” sorusunun cevabını hazır eder.
Durumunuzu birkaç dakikada konuşalım; size özel süre ve yol haritası çıkaralım.
AQL, İngilizce “Acceptable Quality Limit” ifadesinin kısaltmasıdır ve Türkçede kabul edilebilir kalite sınırı (eski baskılarda kabul edilebilir kalite seviyesi) olarak kullanılır. ISO 2859-1 numune alma planlarında partinin kabul veya red kararının dayandığı kalite düzeyini ifade eder.
AQL 1,5, süreç ortalamasında 100 birimde 1,5 kusura kadar kalitenin tolere edildiği plandır. 2,5’e göre daha sıkıdır; aynı numune sayısında daha az kusura izin verir. Örneğin 125 numunede AQL 1,5 için Ac 5, Re 6’dır.
Seviye II, numune maliyeti ile kararın güvenilirliği arasında dengeli olduğu için ISO 2859-1’de aksi belirtilmedikçe kullanılan genel seviyedir. Müşteri daha yüksek güven istiyorsa seviye III, geçmiş performansı çok iyi tedarikçilerde seviye I seçilebilir.
İki standardın tek numune planları büyük ölçüde aynı kod harflerini, örnek sayılarını ve Ac/Re değerlerini kullanır. Farklar daha çok geçiş kuralları ve terminolojidedir. Müşteriniz hangi standardı belirttiyse kayıtlarda onu referans gösterin.
Hayır. AQL bir olasılık planıdır; kabul edilen partide de kusurlu ürün bulunabilir. Bu nedenle sahada fark edilen kusurlar yine uygun olmayan çıktı olarak kaydedilir ve müşteri şikâyetleri ayrı değerlendirilir.